Thiết kế nghiên cứu không phải chọn theo sở thích hay theo "loại nào sang hơn" — nó bị quyết định gần như hoàn toàn bởi CÂU HỎI của bạn. Ba câu hỏi sau dẫn bạn đến đúng cửa.
Câu 1: Bạn muốn MÔ TẢ hay SO SÁNH?
Muốn biết "bao nhiêu phần trăm, trung bình bao nhiêu, thực trạng thế nào" — đó là nghiên cứu mô tả: cắt ngang mô tả, báo cáo ca/chùm ca. Muốn biết "yếu tố X có liên quan/gây ra kết cục Y không" — đó là nghiên cứu phân tích, đi tiếp câu 2.
Câu 2: Bạn CÓ CAN THIỆP vào đối tượng không?
Nếu bạn chủ động phân người tham gia vào các nhóm (thuốc mới vs giả dược) — đó là thử nghiệm, chuẩn nhất là RCT. Nếu bạn chỉ quan sát điều vốn xảy ra — đi tiếp câu 3 để chọn nghiên cứu quan sát.
Câu 3 (quan sát): Xuất phát từ PHƠI NHIỄM hay từ BỆNH?
Đoàn hệ (cohort): xuất phát từ phơi nhiễm — theo dõi nhóm có và không có yếu tố nguy cơ xem ai mắc bệnh. Mạnh về trình tự thời gian, tính được RR; nhưng tốn thời gian, dở với bệnh hiếm.
Bệnh - chứng (case-control): xuất phát từ bệnh — so tiền sử phơi nhiễm giữa nhóm bệnh và nhóm chứng. Nhanh, hợp bệnh hiếm, tính OR; nhưng dễ sai lệch nhớ lại và chọn nhóm chứng.
Cắt ngang phân tích: đo cả phơi nhiễm lẫn kết cục cùng một lúc. Rẻ nhất nhưng không biết cái nào có trước — con gà hay quả trứng.
↔ kéo ngang để xem hết hình
Hai bẫy người mới hay sập
Bẫy 1 — đòi RCT cho mọi thứ: RCT là chuẩn vàng cho câu hỏi ĐIỀU TRỊ, nhưng phi đạo đức cho yếu tố có hại (không ai được phân nhóm 'phải hút thuốc') và thừa thãi cho câu hỏi tỷ lệ hiện mắc.
Bẫy 2 — kết luận quá thiết kế: cắt ngang tìm thấy 'liên quan' thì chỉ được nói 'liên quan', không được nói 'gây ra'. Người phản biện sẽ soi đúng chỗ này đầu tiên.
Ghi nhớ nhanh: tỷ lệ hiện mắc → cắt ngang · bệnh hiếm → bệnh-chứng · yếu tố nguy cơ theo thời gian → đoàn hệ · hiệu quả điều trị → RCT · test chẩn đoán mới → nghiên cứu chẩn đoán · ca lạ chưa từng mô tả → báo cáo ca.
Muốn khắc sâu từng loại, hãy ghé Thư viện tình huống trong mục Luyện tập — mỗi loại thiết kế có case thật kèm phần "Mổ xẻ phương pháp" giải thích vì sao case đó không thể dùng thiết kế khác.