CONSORT, STROBE, PRISMA — checklist là bạn, không phải thủ tục

Dùng checklist báo cáo từ lúc viết ĐỀ CƯƠNG sẽ giúp bạn phát hiện lỗ hổng thiết kế khi còn kịp sửa.

Nhiều người coi checklist báo cáo là thủ tục nộp bài. Thực tế nó là bản đồ những chỗ mà bài báo thường thiếu — và nếu đọc từ lúc lập đề cương, bạn sẽ thiết kế chặt hơn hẳn.

Chọn checklist theo thiết kế

↔ kéo ngang để xem hết hình

Lưu đồ CONSORT: con số ở mỗi ô phải cộng khớp với nhánh loại trừ bên cạnh. Người phản biện kiểm tra phép cộng này đầu tiên.

CONSORT — thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên. Yêu cầu nổi bật: sơ đồ dòng bệnh nhân, mô tả cách tạo dãy ngẫu nhiên, cách che giấu phân bổ, ai được làm mù, và báo cáo cả hiệu quả tuyệt đối lẫn tương đối.
STROBE — nghiên cứu quan sát (đoàn hệ, bệnh-chứng, cắt ngang). Yêu cầu nổi bật: nêu rõ nguồn dữ liệu, cách xử lý yếu tố nhiễu, số ca mất theo dõi, và cách xử lý dữ liệu thiếu.
PRISMA — tổng quan hệ thống và phân tích gộp: chiến lược tìm kiếm, sơ đồ sàng lọc, đánh giá nguy cơ sai lệch của từng nghiên cứu.
STARD — nghiên cứu chẩn đoán. CARE — báo cáo ca bệnh. SPIRIT — đề cương thử nghiệm.

Đăng ký nghiên cứu TRƯỚC khi thu mẫu

Với thử nghiệm lâm sàng, hầu hết tạp chí uy tín yêu cầu đăng ký trước (ClinicalTrials.gov, ISRCTN...) như điều kiện để xét đăng bài. Lý do không phải hành chính:

Khóa kết cục chính lại từ đầu → không thể đổi kết cục sau khi thấy dữ liệu.
Chống sai lệch xuất bản: nghiên cứu âm tính vẫn để lại dấu vết công khai.
Tránh trùng lặp và giúp người khác biết câu hỏi này đang được ai trả lời.

HARKing — đặt giả thuyết sau khi đã biết kết quả rồi viết như thể đã nghĩ ra từ đầu. Đăng ký trước là liều vắc-xin hiệu quả nhất chống lại thói quen này, và nó bảo vệ chính bạn khi phản biện chất vấn.

Dùng checklist thế nào cho thực dụng

Lúc viết đề cương: đọc lướt checklist tương ứng, mục nào chưa trả lời được là lỗ hổng thiết kế cần bịt ngay.
Lúc viết bài: điền checklist kèm số trang cho từng mục — nhiều tạp chí yêu cầu nộp bảng này.
Lúc phản biện bài của người khác: dùng checklist làm khung nhận xét, ý kiến sẽ cụ thể và công bằng hơn.
Lưu ý: checklist là yêu cầu BÁO CÁO ĐỦ, không phải chứng nhận chất lượng. Một nghiên cứu tồi vẫn có thể được báo cáo đầy đủ — nhưng ít nhất người đọc sẽ nhìn thấy nó tồi ở đâu.

Công cụ Bản thảo của Reserato đã sắp sẵn cấu trúc IMRaD và gợi ý nội dung từng mục theo tinh thần các checklist này — nhưng bản checklist chính thức vẫn nên được tải về và đối chiếu trước khi gửi bài.