Có những việc ai cũng biết là sai: bịa số liệu, sửa kết quả. Nhưng phần lớn vấn đề thực tế nằm ở vùng xám — và vùng xám thì cần được vẽ ra rõ ràng.
Ba mức độ vi phạm nặng
Bịa đặt — tạo ra dữ liệu hoặc kết quả không tồn tại. Bao gồm cả việc 'điền cho đủ' vài phiếu còn thiếu.
Làm sai lệch — sửa dữ liệu, loại bỏ có chọn lọc các quan sát không thuận, chỉnh sửa hình ảnh để làm rõ điều mình muốn thấy.
Đạo văn — dùng chữ, ý tưởng hoặc dữ liệu của người khác mà không ghi nguồn.
Năm dạng đạo văn hay bị vô tình phạm phải
Chép nguyên văn không để trong ngoặc kép. Chép một câu hay của bài khác và có trích dẫn số [12] — vẫn là đạo văn nếu không đặt trong ngoặc kép. Trích dẫn cho biết Ý đến từ đâu; ngoặc kép cho biết CHỮ cũng là của họ.
Diễn đạt lại quá sát. Đổi vài từ đồng nghĩa và giữ nguyên cấu trúc câu. Diễn đạt lại đúng cách là đọc hiểu rồi gấp bài lại và viết bằng chữ của mình.
Đạo văn chính mình. Dùng lại đoạn văn từ bài đã công bố của chính mình mà không trích dẫn. Phần Phương pháp của nghiên cứu tiếp nối cùng một đề tài là chỗ hay vướng nhất.
Chia nhỏ công bố. Tách một nghiên cứu thành nhiều bài để tăng số lượng, mà không nói rõ chúng đến từ cùng một bộ dữ liệu.
Đạo ý tưởng. Lấy ý tưởng nghiên cứu từ một đề cương mình được đọc khi phản biện hoặc chấm hội đồng. Đây là vi phạm nặng và ít được nói tới.
Quy tắc đơn giản: chữ của người khác thì đặt trong ngoặc kép và ghi nguồn; ý của người khác thì viết lại bằng chữ mình và ghi nguồn; chữ và ý của chính mình đã công bố thì vẫn phải ghi nguồn.
Phần Phương pháp — vùng xám khó nhất
Mô tả một kỹ thuật chuẩn thì cách diễn đạt gần như bắt buộc phải giống nhau: 'Mẫu máu được ly tâm ở 3.000 vòng mỗi phút trong 10 phút.' Ở đây yêu cầu là: trích dẫn nguồn của quy trình, và viết lại bằng câu của mình chứ đừng sao chép nguyên đoạn dài.
Nếu quy trình dài và phức tạp, cách chuẩn là viết ngắn rồi dẫn tới bài gốc: 'Quy trình được thực hiện theo mô tả của Nguyễn và cộng sự [15].'
Phần mềm kiểm tra trùng lặp
Nhiều trường và tạp chí dùng phần mềm so khớp văn bản. Ba điều cần biết:
Tỷ lệ trùng lặp cao không tự động là đạo văn: danh mục tài liệu tham khảo và tên các thang đo chuẩn cũng bị đếm.
Tỷ lệ thấp cũng không chứng minh trong sạch: diễn đạt lại quá sát và đạo ý tưởng đều không bị máy bắt.
Hãy tự chạy kiểm tra TRƯỚC khi nộp và đọc từng đoạn bị đánh dấu, thay vì chỉ nhìn con số phần trăm.
Bốn thói quen giữ mình an toàn
Khi đọc tài liệu, ghi chú bằng chữ của mình ngay từ đầu, và luôn ghi kèm nguồn. Đừng chép nguyên đoạn vào file nháp rồi quên mất nó là của ai.
Giữ toàn bộ dữ liệu gốc và file lệnh phân tích ít nhất năm năm sau khi công bố.
Khai báo mọi xung đột lợi ích, kể cả những thứ bạn nghĩ là nhỏ.
Nếu phát hiện sai sót sau khi đã đăng, chủ động liên hệ tạp chí để đính chính. Đính chính chủ động được tôn trọng; bị người khác phát hiện thì không.
Một góc nhìn thực tế
Liêm chính không phải là một bộ quy tắc để tránh bị phạt. Nó là điều duy nhất khiến số liệu của bạn có giá trị: một con số mà người khác không tin thì không khác gì một con số không tồn tại. Khi bạn viết đúng mức và ghi nguồn đầy đủ, bạn đang bảo vệ chính công trình của mình.