Ngẫu nhiên hóa và làm mù — cỗ máy chống thiên vị của RCT

Ngẫu nhiên hóa, che giấu phân bổ và làm mù là ba việc KHÁC NHAU, chặn ba loại thiên vị khác nhau. Nhầm lẫn ba thứ này là lỗi phản biện hay gặp nhất.

Nhiều người tưởng RCT mạnh vì "có nhóm chứng". Không phải. Sức mạnh nằm ở việc AI vào nhóm nào được quyết định bởi may rủi, chứ không bởi con người.

Ngẫu nhiên hóa làm được điều mà thống kê không làm nổi

Khi cỡ mẫu đủ, ngẫu nhiên hóa phân bổ đều mọi đặc điểm giữa hai nhóm — tuổi, độ nặng, bệnh nền, và cả những yếu tố chưa ai nghĩ tới hoặc không thể đo. Không mô hình đa biến nào làm được điều đó.

Ngẫu nhiên hóa đơn giản: tung đồng xu cho từng người. Với mẫu nhỏ có thể lệch cỡ nhóm.
Theo khối (block): trong mỗi khối 4 hoặc 6 người, số người mỗi nhóm bằng nhau — giữ cân bằng suốt quá trình tuyển.
Phân tầng (stratified): ngẫu nhiên hóa riêng trong từng tầng (theo trung tâm, theo độ nặng) để yếu tố quan trọng chắc chắn cân bằng.

Che giấu phân bổ ≠ làm mù

↔ kéo ngang để xem hết hình

Che giấu phân bổ xảy ra TRƯỚC khi phân nhóm, làm mù xảy ra SAU — hai việc khác nhau, hay bị gọi nhầm là một.

Đây là chỗ nhầm nhiều nhất, nên tách bạch cho rõ:

Che giấu phân bổ (allocation concealment): trước khi nhận một người vào, KHÔNG ai biết người đó sẽ rơi vào nhóm nào. Chặn thiên vị lúc TUYỂN (bác sĩ giữ ca nhẹ cho nhóm thuốc mới). Làm bằng phong bì mờ đục đánh số, hoặc hệ thống ngẫu nhiên hóa tập trung qua web.
Làm mù (blinding): sau khi phân nhóm, người bệnh / người điều trị / người đánh giá kết cục không biết ai nhận gì. Chặn thiên vị lúc ĐIỀU TRỊ và lúc ĐO.

Một thử nghiệm có thể không mù (không thể làm mù việc nằm sấp hay lọc máu) nhưng vẫn phải che giấu phân bổ. Che giấu phân bổ gần như luôn khả thi — không làm là lỗi thiết kế, không phải hoàn cảnh.

Khi không thể làm mù thì cứu bằng kết cục

Không ai làm mù được tư thế nằm sấp hay việc thở máy không xâm nhập. Giải pháp chuẩn mực là chọn kết cục KHÁCH QUAN, khó bẻ cong: tử vong do mọi nguyên nhân, SpO₂ dưới một ngưỡng định sẵn, kết quả xét nghiệm do phòng lab đọc mù.

Kết cục cứng (tử vong) → mở nhãn vẫn tin được nhiều.
Kết cục mềm (điểm đau, mức độ hồi phục do bác sĩ đánh giá) → không mù thì kết quả rất dễ bị nghi ngờ.
Giải pháp trung gian: thiết kế PROBE — điều trị mở nhãn nhưng hội đồng đánh giá kết cục được làm mù hoàn toàn.

Đọc Bảng 1 của một RCT cho đúng

Bảng đặc điểm nền của RCT KHÔNG cần giá trị p. Vì đã ngẫu nhiên hóa, mọi khác biệt nền đều do may rủi — kiểm định một thứ đã biết là ngẫu nhiên thì vô nghĩa. Điều cần nhìn là ĐỘ LỚN của chênh lệch: nếu một yếu tố tiên lượng mạnh lệch nhiều, hãy tìm phân tích hiệu chỉnh trong phần phụ lục.

Ba câu hỏi soi một RCT: (1) Phân bổ có được che giấu không? (2) Ai bị làm mù và ai không? (3) Có phân tích theo ý định điều trị không?