Bạn gõ "diabetes exercise" vào PubMed và nhận về 47.000 kết quả. Bạn đọc mười bài đầu, thấy có vẻ đủ, và bắt đầu viết tổng quan tài liệu. Vấn đề: mười bài đầu tiên không phải mười bài quan trọng nhất — chúng chỉ là mười bài mà thuật toán xếp lên trước.
Tra cứu tài liệu là một kỹ năng có quy tắc, và quy tắc thì học được trong một buổi.
Bước 1: dịch câu hỏi thành từ khóa theo khung PICO
Câu hỏi "tập thể dục có giúp kiểm soát đường huyết ở người đái tháo đường típ 2 không" tách thành bốn ô:
P — quần thể: type 2 diabetes mellitus
I — can thiệp: exercise, physical activity, aerobic training
C — so sánh: usual care (thường không cần đưa vào truy vấn)
O — kết cục: glycated hemoglobin, HbA1c, glycemic control
Bước 2: tìm từ MeSH cho mỗi ô
MeSH là bộ từ khóa chuẩn mà thư viện y khoa gán cho từng bài báo. Ưu điểm lớn nhất: nó gom hết các cách gọi khác nhau về một mối. Bài báo viết "NIDDM", "adult-onset diabetes" hay "type II diabetes" đều được gán cùng một MeSH.
Cách tìm: vào mục MeSH Database trên PubMed, gõ từ tiếng Anh, chọn thuật ngữ chuẩn. Với ví dụ trên bạn sẽ được "Diabetes Mellitus, Type 2" và "Exercise".
Cạm bẫy: MeSH được gán thủ công nên bài mới đăng vài tuần chưa có MeSH. Vì vậy luôn kết hợp MeSH VỚI từ tự do, đừng chỉ dùng MeSH.
Bước 3: ghép bằng ba toán tử
↔ kéo ngang để xem hết hình
OR — gom các cách gọi cùng một khái niệm, làm kết quả RỘNG ra
AND — bắt buộc có cả hai khái niệm, làm kết quả HẸP lại
NOT — loại bỏ; dùng rất dè dặt vì dễ loại nhầm bài cần đọc
Một truy vấn hoàn chỉnh trông như sau:
("Diabetes Mellitus, Type 2"[MeSH] OR "type 2 diabetes"[tiab]) AND ("Exercise"[MeSH] OR "physical activity"[tiab]) AND ("hemoglobin A1c"[tiab] OR "glycemic control"[tiab])
Ký hiệu [tiab] nghĩa là tìm trong tiêu đề và tóm tắt. Ngoặc kép giữ nguyên cụm từ. Ngoặc đơn nhóm các OR lại trước khi AND — giống hệt toán học.
Bước 4: dùng bộ lọc, nhưng biết mình đang mất gì
Lọc theo loại bài (Randomized Controlled Trial, Meta-Analysis) rất hữu ích khi tìm bằng chứng mạnh nhất.
Lọc theo thời gian 5 hoặc 10 năm gần đây phù hợp với chủ đề đang thay đổi nhanh — nhưng sẽ cắt mất các nghiên cứu kinh điển.
Lọc "Free full text" tiện nhưng làm lệch kết quả về phía các tạp chí truy cập mở; dùng khi đọc nhanh, đừng dùng khi làm tổng quan hệ thống.
Lọc ngôn ngữ tiếng Anh loại mất nghiên cứu Việt Nam đăng bằng tiếng Việt.
Bước 5: ba mẹo tăng năng suất
Đọc ngược danh mục tài liệu tham khảo. Tìm một bài tổng quan tốt gần đây rồi lần theo các bài nó trích. Cách này bắt được những bài mà truy vấn của bạn bỏ sót.
Dùng "Similar articles" và "Cited by". Từ một bài đúng ý, PubMed gợi ý bài tương tự; Google Scholar cho biết ai đã trích dẫn nó về sau.
Lưu truy vấn lại. Tạo tài khoản NCBI, lưu chiến lược tìm kiếm và bật email thông báo. Khi viết bản thảo, bạn phải ghi lại chính xác truy vấn đã dùng và ngày tra cứu.
Ghi lại để viết vào bài
Phần Phương pháp của một tổng quan tài liệu tốt luôn có ba thứ: cơ sở dữ liệu đã tra (PubMed, Cochrane Library, Google Scholar, và với đề tài Việt Nam thì thêm tạp chí trong nước), truy vấn nguyên văn, và ngày tra cứu cuối cùng. Không có ba thứ đó thì không ai lặp lại được việc bạn đã làm.